İbn Kayyim el-Cevziyye'ye göre bir hadisin mevzû olduğunu gösteren genel kurallar -el-Menârü'l-Münîf adlı eseri özelinde

Bu çalışma, İbn Kayyim el-Cevziyye'nin (ö. 751/1350) hadiste metni tenkidine dair sistematik kurallar geliştirdiği el-Menârü'l-Münîf fi's-Sahîh ve'd-Daîf adlı eserini merkeze alarak, uydurma hadislerin tespiti ve sınıflandırılması için metodolojik bir çerçeve sunmayı amaçlamaktadır. İbn Kayyim'in eseri, sened tenkidi gibi karmaşık disiplinlere girmeden metin bazlı analize imkân veren öncü kaynaklardan biri olarak değerlendirilmektedir. Çalışma, öncelikle müellifin biyografisi, ilmî şahsiyeti ve hocası İbn Teymiyye (ö. 728/1328) ile ilişkisini sosyopolitik bağlamda inceleyerek onun bağımsız bir âlim kimliğini ortaya koyar. Araştırmada ayrıca uydurma hadislerin tarihsel kökenleri, erken dönem siyasî krizlerle (Hz. Osman ve Hüseyin'in şehadeti gibi) ilişkilendirilerek, bu olayların hadis uydurma faaliyetlerini nasıl tetiklediği analiz edilmiştir. Metin tenkidi ilminin tanımı, tarihsel evrimi ve İslâm âlimlerinin bu alana katkıları vurgulanarak, oryantalistlerin "sadece sened tenkidi yapıldığı" iddiası çürütülmüştür. el-Menârü'l-Münîf'in metodolojik analizi, İbn Kayyim'in metin tenkidine dair dört kategoride kural geliştirdiğini göstermektedir: 1) Kavramsal tanımlar, 2) Açık kurallar, 3) İma yoluyla çıkarılan ilkeler, 4) Eleştirilen kurallar. Bu sınıflandırma, hadislerin sahih-zayıf ayrımında kullanılabilecek pratik bir rehber niteliğindedir. Çalışma, özellikle hadis ilmi uzmanı olmayan araştırmacılar ve genel okuyucu kitlesi için erişilebilir bir kaynak sunmayı hedeflemekte, böylece uydurma rivayetlerin ayıklanmasına katkı sağlamaktadır. Anahtar Kelimeler: Hadis, İbn Kayyim el-Cevziyye, Metin tenkidi, Mevzû hadis, el-Menârü'l-Münîf.

This study aims to provide a methodological framework for the identification and classification of fabricated hadiths by focusing on Ibn Qayyim al-Jawziyya's (d. 751/1350) work al-Manār al-Munīf fī al-Ṣaḥīḥ wa al-Ḍaʿīf, which develops systematic rules for the textual criticism of hadiths. Ibn Qayyim's work is recognized as a pioneering source that enables text-based analysis without delving into complex disciplines such as isnād (chain of transmission) criticism. The study first examines the author's biography, scholarly identity, and relationship with his teacher Ibn Taymiyya within a sociopolitical context, establishing his independent intellectual stature. The historical origins of fabricated hadiths are analyzed in connection with early political crises (e.g., the martyrdom of Caliphs ʿUthmān and Ḥusayn), demonstrating how these events catalyzed hadith fabrication activities. The definition, historical evolution, and contributions of Islamic scholars to the science of textual criticism are emphasized, thereby refuting orientalist claims that "only isnād criticism was practiced." A methodological analysis of al-Manār al-Munīf reveals Ibn Qayyim's development of four categories of rules for textual criticism: 1) conceptual definitions, 2) explicit rules, 3) principles inferred implicitly, and 4) critiqued rules. This classification serves as a practical guide for distinguishing between authentic (ṣaḥīḥ) and weak (ḍaʿīf) hadiths. The study seeks to offer an accessible resource for non-specialist researchers and general readers, thereby contributing to the elimination of spurious narrations. Keywords: Hadith, Ibn Qayyim al-Jawziyya, Textual criticism, Mevzu hadith, al-Manār al-Munīf.