Mahmûd bin Muhammed el-Arrānî'nin el-Kâfiyetu fî Şerhi'ş-Şâfiye kitabındaki metodolojisi ve diğer âlimlere karşı tutumu

13-14. yüzyıllarda Azerbaycan'da farklı ilim dallarında çalışmalar yapılmış, bu çalışmaları yapan âlimler birçok talebe yetiştirmiş ve değerli eserler yazmışlardır. Bu dönemde yaşayan âlimler, hadîs, tefsîr, fıkıh gibi İslâmî ilimler yanında Arap dili ve belagâtine dair de birçok eserler kaleme almış, İslâm medeniyetine ve ilmî mirâsına katkıda bulunmuşlardır. Bu âlimler hakkında günümüze kadar çeşitli araştırmalar yapılmış, Arap dilbilimi ve edebiyatına dair yazdıkları ilmî eserler ele alınmıştır. Ancak bu konudaki çalışmaların yeterli olduğu söylenemez. Gün yüzüne çıkarılmayı bekleyen âlimlerden biri de Azerbaycan'ın Arrân bölgesinde yaşayan ve teze konu olan Mahmûd bin Muhammed el-Arrânî es-Sekînenî'dir. Sekînenî'nin, İbnü'l-Hâcib'in eş-Şâfiye isimli sarf kitabına yazdığı el-Kâfiye isimli bir şerh kitabı vardır. Bu araştırmada el-Arrânî'nin hayatı, el-Kâfiyetü fî Şerhi'ş-Şâfiye adlı şerhinin metodolojisi, zamanında ve kendisinden önce yaşayan dilbilimcilere karşı tutumu ve Arap dilbilimindeki yeri ve önemi üzerinde durulmuştur. Tez, "Giriş", dört ana bölüm ve "Sonuç"tan oluşmaktadır. "Giriş"te araştırmanın konusu, önemi, amacı ve yöntemine, sarf ilmînin tarihine, gramer ekollerine, Basra ve Kûfe ekolleri arasındakı ihtilâfın temellerine dair bilgiler verilmîş, birinci bölümde İbnü'l-Hâcib ve Mahmûd b. Muhammed el- Arrânî'nin hayatı, eserleri ve ilmî şahsiyetleri, ikinci bölümde Mahmûd b. Muhammed el- Arrân'inin el-Kâfiyetü fî Şerhi'ş-Şâfîye isimli kitabının metodolojisi, üçüncü bölümde Mahmûd b. Muhammed'in önceki gramer âlimlerine karşı tutumu, dördüncü bölümde ise eş- Şâfîye kitabının müellifî İbnü'l-Hâcib ve diğer şârihleri ile ilgili tutumu ele alınmıştır. "Sonuç" bölümünde ise bu araştırmada elde edilen tespitler doğrultusunda hükümlere ulaşılmıştır. Tezin amacı bu âlim ve araştırmaya konu olan eseri hakkında henüz az olan bilgileri zenginleştirmek, eserden hareketle bu şahsiyetin ilmî görüşlerini ve metodolojisini ortaya çıkarmaktır.

In the 13th and 14th centuries, studies were conducted in various branches of knowledge in Azerbaijan, and the scholars of these studies trained many students and wrote valuable works. Those scholars wrote numerous works on Islamic sciences such as hadith, tafsir, and fiqh, Arabic language and rhetoric, contributing to Islamic civilization and intellectual heritage. Various studies have been conducted on these scholars so far, and their scholarly works on Arabic linguistics and literature have been examined. However, these studies don't seem sufficient. One scholar waiting to get recognised is Mahmud b.Muhammad al-Arrani al-Sakinani, from Azerbaijan's Arran region and is thesis subject. Sekineni wrote a commentary on Ibn al-Hajib's morphology book, al-Shafiya, titled al-Kafiya. This research focuses on al-Arrani's life, the methodology of his commentary al-Kafiya fi-Sharh al-Shafiya, his attitude towards linguists of time and before him, his place and importance in Arabic linguistics. The thesis contains an "Introduction," four chapters, and "Conclusion." The "Introduction" provides information on research subject, importance, purpose, methodology, and morphology history, grammatical schools, foundations of disagreement between Basra-Kufa schools. Chapter one covers the lives, works, and scholarly personalities of Ibn al-Hajib and Mahmud b.Muhammad al-Arrani, while chapter two focuses on methodology of Muhammad al-Arran's book, al-Kafiya fi-Sharh al-Shafiyya. His attitude towards previous grammar scholars is examined in chapter three. His stance towards the author of al-Shafiyya, Ibn-al-Hajib, and other commentators is addressed in chapter four. "Conclusion" based on research findings. Thesis aims to enrich the limited information about this scholar, his work, and to reveal his scholarly views and methodology based on the work itself.