Azerbaycan- İran ilişkilerinin realpolitik perspektiften analizi

Uluslararası ilişkiler sisteminde devletler, ulusal çıkarlarını korumak için çeşitli yöntem ve araçlara başvururlar. Bu çeşitli yöntem ve araçlardan etkili olanlardan biri realpolitiktir. Bir devletin hedefine ulaşması için oldukça önemli olan realpolitik, bir dış politika taktiğidir. Realpolitikte siyaset ideolojik veya ahlaki değildir, öncelikle pratik düşüncelere dayanır. Realpolitik kavramı ilk kez 19. yüzyılda Almanya’da kullanılmış olsa da bu kavramın kökleri çok eskilere dayanmakta ve günümüzde bile bu kavram dış politikada aktif olarak kullanılmaktadır. Yani realpolitik, uluslararası ilişkilerde ahlaki ve ideolojik kaygıları dışlayarak, devletlerin dış politikasını yalnızca somut devlet çıkarı, güç ve güvenlik dinamikleri üzerine kuran pragmatik bir yaklaşımdır. Kararlar, kültürel veya dini boyutlardan bağımsız olarak, bölgesel güç dengesi ve algılanan tehditler temelinde alınır. Bu tezde incelenen Azerbaycan-İran ilişkileri, her iki devlette de Şii çoğunluğun bulunmasına ve köklü bir kültürel geçmişe sahip olmalarına karşın, realpolitikin yarattığı çelişkinin çarpıcı bir örneğini teşkil etmektedir. Çalışmada, Azerbaycan’ın Türkiye ve İsrail ile kurduğu yakın ittifak sisteminin İran’ın bölgesel güvenlik endişeleri üzerindeki etkisi yer almaktadır. Tezde, İkinci Karabağ Savaşı sonrasında değişen bölgesel statüko ile Azerbaycan’ın toprak bütünlüğünü yeniden tesis etmesinin ardından gündeme gelen Zengezur Koridoru projesi ele alınmaktadır. Bu projenin İran’ın kuzey sınırındaki jeopolitik kaygılarını artırmasıyla birlikte yükselen diplomatik gerilimin, rasyonel çıkarlar temelinde yeni bir boyuta taşınma süreci de incelenmiştir. Yani tezin yazılmasındaki temel amaç, realpolitikin ne olduğunu açıklamak ve realpolitikin dünya siyaset arenasında çok önemli bir dış politika taktiği olduğuna işaret etmektir. Ayrıca bu tezde Azerbaycan ile İran arasındaki devletlerarası gerilimin realpolitik yoluyla nasıl yatıştığı, Azerbaycan'ın İran'a ve İran'ın ise Azerbaycan'a realpolitik açıdan nasıl yaklaştığı analiz edilmiştir.

In the international relations system, states resort to various methods and tools to protect their national interests. One of the most effective of these methods and tools is realpolitik. As an essential foreign policy tactic for a state to achieve its goals, realpolitik is not based on ideological or moral considerations but primarily on practical concerns. Although the term was first used in 19th-century Germany, its roots date back to ancient times, and it continues to be actively used in foreign policy today. In other words, realpolitik is a pragmatic approach that excludes moral and ideological concerns in international relations, basing a state's foreign policy solely on concrete national interests, power, and security dynamics. Decisions are made based on the regional balance of power and perceived threats, independent of cultural or religious dimensions. The Azerbaijan-Iran relations examined in this thesis constitute a striking example of the contradiction created by realpolitik, despite both states having Shiite majorities and sharing a deep-rooted cultural history. The study focuses on the impact of the close alliance system that Azerbaijan has established with Turkey and Israel on Iran's regional security concerns. The thesis examines the Zangezur Corridor project, which came to the fore following the restoration of Azerbaijan's territorial integrity and the changing regional status quo after the Second Karabakh War. It analyzes the process by which diplomatic tensions—heightened by Iran's geopolitical concerns regarding its northern border—shifted into a new dimension based on rational interests. In other words, the primary objective of this thesis is to define realpolitik and to highlight its significance as a crucial foreign policy tactic in the global political arena. Furthermore, the study analyzes how the interstate tension between Azerbaijan and Iran was de-escalated through realpolitik, and examines the respective realpolitik approaches of Azerbaijan toward Iran and Iran toward Azerbaijan.