Afet sonrası konteyner kent yer seçiminde nötrosofik çok kriterli karar verme ve CBS tabanlı entegre model önerisi: Hatay örneği

Afetler sonrasında en kritik gereksinimlerden biri, afetzedelerin güvenli ve yeterli geçici barınma alanlarına yerleştirilmesidir. 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremlerinden en fazla etkilenen Hatay’da, kriz döneminde hızla kurulan geçici barınma alanları zamanla önemli fiziksel kırılganlıklar göstermiş, acil durumlar ve ikincil afetlerin odağı hâline gelmiştir. Bu çalışma, afet sonrası geçici barınma alanlarının yer seçimi ve uygunluğunu değerlendirmek amacıyla çok kriterli karar verme (ÇKKV) yöntemleri ile Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) tabanlı bütünleşik bir model önermektedir. Depremden sonraki iki yıl içinde geçici barınma alanlarında 155 yangın, 147 su baskını ve 4 fırtına olmak üzere toplam 306 olay meydana gelmiş; bu olaylar 16 kişinin yaşamını yitirmesine, 67 kişinin yaralanmasına ve 5.075 konteyner ile 420 çadırın zarar görmesine neden olmuştur. Yer seçimi kriterleri, PRISMA analiziyle belirlenen literatür verilerinin 15 uzmanın katıldığı Delphi yöntemiyle değerlendirilmesi sonucunda 25 kritere indirgenmiştir. Nötrosofik DEMATEL yöntemiyle kriterler ağırlıklandırılmış ve en önemli kriterlerin hazır yerleşim planları ile tahliye kolaylığı olduğu belirlenmiştir. AHS ve CBS entegrasyonu ile Hatay merkezinin uygunluk haritası oluşturulmuş, mevcut konteyner kentlerin yalnızca %36’sının uygun alanlarda bulunduğu, bazılarının ise taşkın ovasında yer aldığı saptanmıştır. Jenks Doğal Kırılma yöntemiyle belirlenen küçük, orta ve büyük ölçekli alanlar için 65 alternatif barınma alanı tasarlanmış; bu alanlar Nötrosofik TOPSIS ve VIKOR yöntemleriyle sıralanmıştır. Spearman korelasyonu ve Monte Carlo simülasyonu sonuçları, önerilen modelin farklı ölçeklerde güvenilir, tutarlı ve belirsizliklere karşı dayanıklı bir karar destek sistemi sunduğunu ortaya koymuştur. Bu sonuçlar, geliştirilen entegre modelin, büyük ve küçük ölçekli alanlar için yöntem bağımsız, güvenilir ve güçlü bir karar destek sistemi sunduğunu göstermektedir.

One of the most critical requirements following disasters is the provision of safe and adequate temporary shelters for affected populations. In Hatay, the province most severely impacted by the February 6, 2023 Kahramanmaraş earthquakes, temporary shelter settlements established rapidly during the emergency response phase gradually exhibited significant physical vulnerabilities, becoming focal points of emergencies and secondary disasters. This study proposes an integrated Geographic Information System (GIS)-based and Multi-Criteria Decision-Making (MCDM) framework to evaluate the site selection and suitability of post-disaster temporary shelter areas. During the two years following the earthquakes, a total of 306 incidents were recorded in temporary shelter settlements, including 155 fires, 147 flood events, and 4 storms. These incidents resulted in 16 fatalities, 67 injuries, and damage to 5,075 container units and 420 tents. Site selection criteria identified through a PRISMA-based literature review were refined to 25 final criteria using the Delphi method with the participation of 15 experts. The criteria were weighted using the Neutrosophic DEMATEL method, which identified preestablished settlement plans and evacuation accessibility as the most influential factors. By integrating the Analytic Hierarchy Process (AHP) with GIS, a suitability map for central Hatay was generated, revealing that only 36% of the existing container settlements were located in suitable areas, while several were established within floodplains. Based on the Jenks Natural Breaks classification, 65 alternative shelter sites were proposed for small-, medium-, and large-scale settlements and subsequently ranked using the Neutrosophic TOPSIS and VIKOR methods. The results of the Spearman rank correlation and Monte Carlo simulation confirmed the reliability, consistency, and robustness of the proposed framework under uncertainty. Overall, the findings demonstrate that the developed integrated model provides a method-independent, reliable, and robust decision-support system for identifying suitable temporary shelter sites across different spatial scales.