Fevziye Bekar

Günümüzde yapay zekânın önemi ve kullanımı gün geçtikçe daha fazla artmaktadır. Yapay zekânın etik sınırlar içerisinde kullanılması daha fazla aktif hale gelmesi, fayda sağlaması insan – yapay zekâ etkileşimini anlamak ile mümkün olabilecektir. Bu araştırmanın amacı duygusal olaylar teorisi ve takım etkinliği modeli temelinde insan – yapay zekâ etkileşimini araştırmaktadır. İnsan sadece bilişsel özellikleri ile değil kalbi ve ruhu doğrultusunda da iş ortamında varlığını sürdürebilmektedir. Duygusal olaylar teorisi temelinde yapay zekâ - insan etkileşiminde insanın iş ortamından kaynaklı nasıl yönde bir duygu, tutum ve davranış sergileyeceği tespit edilmek istenmektedir. Takım etkinliği modeli temelinde ise insan – yapay zekâ etkileşiminde, insan – insana kıyasla yapay zekânın etkili bir takım arkadaşlığının nasıl olabileceği incelenmektedir. Bu kapsamda nitel araştırma yöntemlerinden çoklu durum çalışması araştırma deseni tercih edilmiştir. Amaçlı örneklem yöntemi ile seçilen 21 çalışandan (mühendis, akademisyen, bankacı) oluşan örneklem grubuna 9 adet soru sorulup görüş ve önerileri alınmıştır. Araştırmanın sonucunda yapay zekâyı bir ekip arkadaşından ziyade işbirlikçi olarak kalmasını isteyen hâkim bir görüş olduğu bulgulanmıştır. Türkiye bağlamında katılımcılar tarafından yapay zekânın gelecekte duygusal özelliklere sahip olmaması da öneriler arasında yer almaktadır.

RDL DOI10.71008/gumushane.thesis.2025.236indekslendi

Fevziye Bekar

Proaktif davranış konusu, işgörenlerin kuruma faydası olacak şekilde kendi hedefleri doğrultusunda inisiyatif alması ve başarılar elde etmesini ifade etmektedir. Bu araştırma kapsamında, işgörenlerin işlerine atfettikleri olumlu (işin anlamlılığı) ve olumsuz (işe yabancılaşma) iş tutumlarının proaktif davranış ile ilişkisi; bu ilişkide işte kendini geliştirmenin aracılık etkisi incelenmektedir. Duygusal olaylar teorisi ve tutum-davranış yaklaşımı temelinde ele alınan bu araştırma "proaktif davranış öncüllerinin belirlenmesinde negatif ve pozitif etmenler nelerdir?"; işgörenler, hem negatif hem de pozitif tutumlara aynı anda sahip olduklarında "negatif ve pozitif etmenlerin proaktif davranış ile ilişkisi nasıl olmaktadır" araştırma sorularına cevap aramaktadır. Bu çalışma kapsamında üç farklı araştırma yürütülmüştür. Birinci araştırma kartopu örneklem yöntemi ile 922 sağlık çalışanı üzerine yürütülmüştür. Araştırma sonucunda işin anlamlılığı ile proaktif davranış arasında pozitif ve anlamlı bir ilişki olduğu; bu ilişkide işte kendini geliştirme (öğrenme ve canlılık) değişkeninin aracılık etkisi olduğu sonucuna ulaşılmıştır. İşe yabancılaşmanın bu mekanizmayı negatif yönlü etkilediği bulgulanmıştır. Birinci araştırmada kesitsel ve tek kaynaktan veri toplandığı için ilave bir araştırmaya ihtiyaç duyulmuştur. İkinci araştırma, kolayda örneklem yöntemi ile seçilen mobilya sektöründe faaliyette bulunan 408 personel üzerinde yürütülmüştür Çalışanlar ve yöneticiler olmak üzere iki farklı kaynaktan veri toplanmıştır. İşin anlamlılığı ve işte kendini geliştirme (öğrenme ve canlılık) ile proaktif davranış arasında anlamlı ve pozitif yönlü bir ilişki bulunmuştur. Üçüncü araştırma 209 akademisyen üzerinde yürütülmüştür. Nedensel ilişkileri tespit edebilmek için iki farklı zamanda boylamsal olarak veri toplanmıştır. Araştırma sonucunda, işin anlamlılığı ile proaktif davranış arasındaki ilişkide işte kendini geliştirmenin (canlılık) aracı bir role sahip olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Anahtar Kelimeler: Duygusal olaylar teorisi, İşe yabancılaşma, İşin anlamlılığı, İşte kendini geliştirme, Proaktif davranış