Deprem Sonrası Yaşanan Travmatik Stres, Bireysel Afet Dirençliliği ve Afet Okuryazarlığı İlişkisi

Doğa kaynaklı afetler; ölüm, yıkım ve travmaya neden olarak, afetzedelerde fiziksel etkilerin yanında posttravmatik stres gibi psikolojik sorunlara da yol açmaktadır. Afet yönetimi süreçlerinde bilgi düzeyinin artırılması ve toplumsal farkındalığın geliştirilmesi, afetlerin olumsuz etkilerinin azaltılması ve dirençliliğin artırılması açısından önem taşımaktadır. Bu araştırma, 6 Şubat 2023 depremleri sonrası Hatay ilinde 18–60 yaş arası bireylerde deprem sonrası travma düzeyi, bireysel afet direnci ve afet okuryazarlığı arasındaki ilişkiyi incelemektedir. Kesitsel, tanımlayıcı ve ilişki arayıcı türde planlanan çalışmada kolayda örnekleme yöntemi kullanılmıştır. Veriler, Deprem Sonrası Travma Düzeyini Belirleme (DSTD) ölçeği, Bireysel Afet Direnci (BAD) ölçeği ve Afet Okuryazarlığı (AFOY) ölçeği kullanılarak anket yoluyla toplanmış, SPSS ve AMOS programlarıyla analiz edilmiştir. Ortalama puanlar (DSTD: 60,06±19,223; BAD: 64,62±10,832; AFOY: 208,32±38,157), örneklemde afet okuryazarlığının sınırlı, afet direncinin orta-üst düzeyde ve travma düzeyinin eşik üzerinde olduğunu göstermektedir. Afet okuryazarlığının bireysel afet direncine etkisinde deprem sonrası travma düzeyinin aracı rolünü incelemek amacıyla yapılan analizde, afet okuryazarlığının afet direnci üzerindeki toplam etkisinin istatistiksel olarak anlamlı olduğu belirlenmiştir (c = 0,447, %95 CI [0,386, 0,508]). Afet okuryazarlığının travma düzeyini anlamlı biçimde azalttığı (a = -0,132, %95 CI [-0,250, -0,014]) ve travma düzeyinin de afet direncini negatif yönde etkilediği (b = -0,193, %95 CI [-0,230, -0,155]) saptanmıştır. Dolaylı etkinin de anlamlı olması (ab = 0,025, %95 CI [0,001, 0,053]) travma düzeyinin aracı rolünü desteklemektedir. Afet okuryazarlığının etkisinin, travma değişkeni modele eklendiğinde azalmış olsa bile devam etmesi, kısmi aracılığı göstermektedir. Bulgulara dayanarak, bireysel afet direncini güçlendirmek için afet okuryazarlığı eğitimlerinin psikolojik destek ve travmayla başa çıkma becerilerini içermesi önerilmektedir.

Natural disasters cause death, destruction, and trauma, leading not only to physical effects but also to psychological problems such as post-traumatic stress in disaster victims. Increasing the level of knowledge and improving public awareness in disaster management processes are important in terms of reducing the negative impacts of disasters and enhancing resilience. This research examines the relationship between post-earthquake trauma level, individual disaster resilience, and disaster literacy among individuals aged 18–60 living in Hatay Province following the earthquakes of February 6, 2023. This study was designed as a cross-sectional, descriptive, and correlational study, and participants were recruited using a convenience sampling method. The data were collected through surveys using the Post-Earthquake Trauma Level Determination (PETLD) scale, the Individual Disaster Resilience (IDR) scale, and the Disaster Literacy (DL) scale, and were analyzed using SPSS and AMOS programs. The mean scores (PETLD: 60.06±19.223; IDR: 64.62±10.832; DL: 208.32±38.157) indicate that disaster literacy was limited, disaster resilience was at a moderate-to-high level, and trauma level was above the threshold in the sample. In the analysis conducted to examine the mediating role of post-earthquake trauma level in the effect of disaster literacy on individual disaster resilience, it was determined that the overall effect of disaster literacy on disaster resilience is statistically significant (c = 0.447, 95% CI [0.386, 0.508]). It was found that disaster literacy significantly reduced trauma levels (a = -0.132, 95% CI [-0.250, -0.014]) and that trauma levels negatively affected disaster resilience (b = -0.193, 95% CI [-0.230, -0.155]). The significant indirect effect (ab = 0.025, 95% CI [0.001, 0.053]) supports the mediating role of trauma levels. The persistence of disaster literacy's impact, even though it decreased when the trauma variable was added to the model, demonstrates partial mediation. Based on the findings, it is recommended that disaster literacy education programs include psychological support and trauma coping skills to strengthen individual disaster resilience.