Kanunlaştırma faaliyetleri kapsamında Mecelle ve Mürşidü'l-Hayrân Mukayesesi (Şüf'a Bahsi)

Günümüz kanununda önalım ifadesi ile geçen şüf'a, tarihten günümüze kadar pek çok hukuk sistemi içerisinde farklı normlarda yer alan ve İslam hukukunun şefî'e mülkiyet konusunda yetki verdiği geniş kapsamlı bir haktır. Şüf'a, belirli bir bedel ile hukuken geçerli bir satım akdine konu olan taşınmazın, alıcıya malolan bedel üzerinden şefî'e cebren temellük edilmesidir. Şüf'a, aynı taşınmaz üzerinde ortaklık, irtifak ortaklığı ve komşuluk gibi sebepler üzerinden aynı derecelendirme sırası esas alınarak talep edilebilmektedir. Şüf'anın ana gayesi, satıcı veya alıcının tasarruf yetkisini kısıtlamak değil aksine meşfû'u satın alan yeni malikten çevreye karşı gerçekleşme ihtimali olan zarar veya mağduriyetlerin giderilmesi ile aynı malda çoklu mülkiyetin önüne geçilmesidir. Şüf'aya dair Kur'ân-ı Kerim'de terim anlamı üzerinden herhangi bir hüküm bulunmamaktadır. Ancak şüf'a, İslam âlimleri tarafından temel kaynaklar olan sünnet, hadis ve icma bağlamında değerlendirilmiş; bu hakka dair mahiyet, gaye, meşruiyet, sebep, şart ve kullanılma hükümleri geniş bir perspektifle ele alınmıştır. XIX. Yüzyılda Batı'da başlatılan kanunlaştırma faaliyetlerinin, özgün bir hukuk sistemi oluşturmak ve uygulanan hukuk sistemi ile adaletli bir merkezi devlet yönetimi inşa etmek gibi ana hedefleri bulunmaktadır. Konumuz olan şüf'a bahsi de Osmanlı Dönemi kanunlaştırma faaliyetleri bağlamında, Fransız Kanunu'nun (Code Civil) mevcut hukuka iktibas edilme çabalarına karşın, Hanefî mezhebi esas alınarak Osmanlı merkezli kanun olan Mecelle ve Mısır merkezli kanun çalışması olan Mürşidü'l-Hayrân bağlamında değerlendirilmeye ve mukayese edilmeye çalışılmıştır.

In today's law the term preemption refers to shuf'a, a comprehensive right that has been included in various norms within legal systems throughout history and which in Islamic law grants extensive authority over ownership through shafi'. Shuf'a involves the compulsory acquisition of immovable property, subject to a legally valid sales contract, by the shafi' at the price paid by the buyer. It can be claimed on the basis of joint ownership, easement partnership, or neighborhood, following the same order of precedence. The primary aim of shuf'a is not to restrict the disposal rights of the seller or buyer but to prevent potential harm or grievances to the surrounding community caused by the new owner and to avoid multiple ownership of the same property. The term shuf'a is not explicitly addressed in the Qur'an; however, it has been analyzed by Islamic scholars within the context of primary sources such as the sunnah, hadith, and consensus, addressing its nature, purpose, legitimacy, causes, conditions, and regulations comprehensively. The codification efforts initiated in the West during the 19th century had primary objectives such as creating an original legal system and establishing a fair and centralized state governance through the application of law. The concept of shuf'a was also evaluated within the scope of Ottoman codification efforts. Despite attempts to incorporate the French (Code Civil) into existing legal systems, shuf'a was assessed and compared in the context of the Hanafi school of thought, the Ottoman-based legal code Mecelle and the Egypt-centered legal work Murshid al-Hayran.