Otoriter sistemlerden çıkış modelleri çerçevesinde Türkiye'de demokrasiye geçiş

Demokrasiye geçiş teorileri, otoriter sistemlerin çok partili demokratik bir sisteme dönüşüm sürecine odaklanmaktadır. Doğaları gereği baskıcı ve genellikle tek partili sistemler olan otoriter rejimler, karşılıklı etkileşim içerisindeki iç ve dış politik gelişmelerle birlikte köklü değişimlere uğrayabilmektedir. Bu noktada rejimlerin yöneticileri demokratik bir yönetime geçiş kararı verebilir veya vermek zorunda kalabilir. Siyasal bilimler alanında geçiş teorileri veya transitoloji kavramı altında incelenmeye başlayan geçiş süreci; genellikle reform, kopma ve sözleşme olmak üzere üç temel model ile açıklanmaktadır. Türkiye'de otoriter tek parti yönetimi 1945 yılına kadar sürmüştür. İkinci Dünya Savaşı sonrasında siyasal konjonktürün etkisi ve paralelinde iç politikadaki baskı sebebiyle demokrasiye geçiş kararı verilmiştir. Geçiş sürecini tek modelle açıklamak mümkün değildir. İki aşamalı bir model uygulanmıştır. Reform modeli ile başlanmıştır. Ancak 1946 yılındaki tartışmalı seçimler ve ardından gelen bir dizi antidemokratik uygulama, partiler arasında siyasi gerginliğe dönüşmüş ve bu model tıkanma noktasına gelmiştir. Siyasi gerilim, her an bir geri dönüş ihtimalini veya sert bir kopuşu gündeme getirebilirdi. Rejimin en güçlü aktörü Cumhurbaşkanı İnönü'nün partiler arasında hakem rolü üstlenmiştir. Bu bağlamda kaleme aldığı 12 Temmuz Beyannamesi ile sözleşme modeli aşamasına geçilmiştir. Beyanname, bu tıkanıklığın aşılmasında geçiş sürecinin mührü, demokratik sistemin devamlılığının senedi olmuştur. Uzlaşma, her iki taraf için de diyet ödenmesini gerekecektir. Bu ödeme, iktidar ve muhalefet içerisindeki aykırı seslerin karşılıklı olarak susturulması ve ayıklanması şeklinde gerçekleşmiştir. Tasfiyelerle birlikte geçiş süreci daha sağlıklı ilerlemiştir. Ayrıca geçişin konsolide etmek amaçlı düzenlemeler için de uygun ortam sağlanmıştır.

Theories of transition to democracy focus on the transformation process of authoritarian systems into a multi-party democratic system. Authoritarian regimes, which are oppressive in nature and generally one-party systems, can undergo radical changes with mutually interacting domestic and foreign political developments. At this point, the administrators of the regimes may or may have to decide to transition to a democratic government. The transition process, which has been examined under the concept of transition theories or transitology in the field of political sciences; It is generally explained by three basic models: reform, rupture and contract. The authoritarian one-party rule in Turkey lasted until 1945. After the Second World War, the decision to transition to democracy was made due to the effect of the political conjuncture and the pressure in the domestic politics in parallel. It is not possible to explain the transition process with a single model. A two-stage model was applied. It started with the reform model. However, the controversial elections in 1946 and a series of undemocratic practices that followed turned into political tension between the parties and this model came to an impasse. Political tension could have bring the possibility of a reversal or a sharp break on the agenda at any moment. President İnönü, the most powerful actor of the regime, played the role of arbitrator between the parties. In this context, with the 12 July Declaration he writes up, the contract model phase was started. The declaration, in overcoming the impasse, has been the seal of the transition process and the bond of the continuity of the democratic system. Compromise will require payment of a price for both parties. This payment, was realized in the form of mutually silencing and eliminating of the contradictory voices in the government and the opposition. With the purges, the transition process progressed more smoothly. In addition, a suitable environment has been provided for arrangements to consolidate the transition.